Schadeinventarisatie en conservering bibliotheek Maarten Maartens

Een Engelse landhuisbibliotheek in Doorn

In 1901 werd door de schrijver J.M.W. van der Poorten Schwartz begonnen met de bouw van het landhuis, dat in juni 1903 door de familie werd betrokken. Onder de pseudoniem Maarten Maartens had Van der Poorten Schwartz tussen 1890 en 1915 veel succes met zijn romans in Engeland, Duitsland en Amerika. Tegenwoordig wordt het landgoed beheerd door SBI als hotel en congrescentrum. Het poortgebouw en het Maarten Maartenshuis zijn het historische deel van landgoed de Zonheuvel. Na de bewoning door Maarten Maartens en zijn gezin hebben het landgoed en het huis verschillende functies gehad, waaronder een centrum voor internationaal jeugdwerk en een Rode Kruis noodhospitaal. Deze geschiedenis maakt van het landhuis een unieke plek met een eigen karakter, waarin de bibliotheek het oudste nog intacte deel is.

Een collectiebrede aanpak

Het interieur van de bibliotheek wordt gerestaureerd, dus zijn alle boeken en archiefstukken in de boekenkasten voorbereid op tijdelijke herplaatsing. Om optimaal gebruik te maken van dit moment, heeft het atelier stappen ondernomen om de collectie ook als geheel toegankelijker te maken en te stabiliseren. De bijna 2500 boeken zijn digitaal gecatalogiseerd, zodat de inhoud van de collectie beter doorzoekbaar is. Daarnaast zijn alle boeken gedroogreinigd voordat ze zijn ingepakt. Tijdens het hanteren van de boeken is bovendien genoteerd welke beschadigd zijn en baat zouden hebben bij een meer intensieve behandeling. Schade die binnen 10 minuten kon worden aangepakt (denk bijvoorbeeld aan gescheurde scharniereinden, loszittend leer bij de kapjes, of een enkele papierrestauratie) is ter plekke gerepareerd. Op deze manier zijn bijna 300 boeken gestabiliseerd tijdens het project. Deze werkwijze heeft het atelier vaker toegepast om in beknopte tijd grote verbeteringen te maken aan gehele collecties, die later kunnen worden voortgezet door individuele banden te selecteren voor verdere restauratie.

Fine bindings uit Londen en Parijs

Tijdens het hanteren van de boeken zijn er ook stappen genomen om de context van de collectie te verrijken. Wat deze bibliotheek bijzonder maakt, is dat de bibliotheek is gevuld met decoratieve boekbanden en net zo goed op een Engels landgoed had kunnen staan. Niet alleen de auteurs en de titels waren van veelal Engelse en Franse oorsprong, maar de meeste boekbinders en -verkopers die we tegen zijn gekomen in de collectie zijn Brits. Ruim 500 boeken hadden een etiket, label of ander merk van de boekbinder en/of boekhandel. Zo’n 60% van de banden die zich nu in de bibliotheek bevinden zijn afkomstig uit Engeland (ongeveer 30% Frans, 20% Duits en slechts 6% Nederlands). De meest voorkomende boekverkoper-boekbinder waar Maarten Maartens zijn boeken kocht was Henry Sotheran, een boekbinder en -handel die sinds 1761 werkzaam is in Londen. Maar liefst 190 boeken kwamen bij hem vandaan, voornamelijk series van het levenswerk van bijvoorbeeld Addison, Burke, Browning, Byron, Hardy en Wordworth. De levenswerken van vrouwelijke auteurs staan ook op de boekenplanken, zoals Charlotte, Emily en Anne Brontë, Elizabeth Barrett Browning, en Maria Edgeworth. De auteur bezocht ook lokale binders en verkopers, zoals Kraal’s Electrische boek- en kunstdrukkerij boekbinder en lijstenfabriek in Driebergen en Doorn, werkzaam tussen 1884 en 1969. Onderaan deze blogpost vind je een lijst van alle boekbinders/verkopers die zijn aangetroffen in de collectie.

Boeken van Maarten Maartens voor zijn dochter Ada

Omdat deze bibliotheek is overgedragen van Maarten Maartens op zijn dochter, Ada van der Poorten-Schwartz, vinden we sporen van hun relatie terug in de boeken. Zo schrijft hij in zijn eigen werk An Old Maid’s love: “Ada! Read it some day when, no longer a young maid, you will care to know about old maids and their loves. Aug. 1902 Pap”. Op het vliegendblad van Dorothea leest Ada: “To Ada with the hope that when, some day, she reads the book, she will comprehend the title M.M.”, 1906. Wellicht de meest persoonlijke boodschap vinden we in de vorm van een kookboek, handgeschreven door Maarten Maartens “pour ma fille, quand elle aura 20 ans”. Dit receptenboek laat een hele andere kant van de auteur zien; de man die een moestuintje heeft aangelegd en zijn weg weet te vinden in de keuken.

Dit soort inscripties zijn ook te vinden in boeken geschonken aan Maarten Maartens of Ada door vrienden en hun internationale netwerk van auteurs en uitgevers. Ada heeft meerdere boeken geschonken gekregen door Edmund Gosse (1849-1928), “from her affectionate old friend”, tussen 1911 en 1922. Maarten Maartens ontvangt boeken direct van andere auteurs, zoals Owen Seaman (1861-1936), Marion Spielmann (1858-1948) en William Heinemann (1863-1920), allemaal met de inscriptie “from his friend the author”.

In de eerste week van augustus waren we weer te vinden op het landgoed om de boeken terug op de planken te zetten en de archieven in de kasten te leggen. Bijna alle banden zijn teruggeplaatst waar ze zijn aangetroffen, met de uitzondering van enkele boeken die op hun oude locatie te krap stonden. Het resultaat is een prachtige bibliotheek, planken gevuld met opgefriste, gerepareerde en gecatalogiseerde boeken.

Boekbinders van Maarten Maartens

Lijst van boekbinders/verkopers aangetroffen in de collectie, gesorteerd van meest naar minst voorkomend:

• Henry Sotheran, Londen, sinds 1761
• Librairie Auguste Fontaine (handel), Parijs, sinds 1831
• Riviere & Sons, Bath, 1829-1939
• Kraal's Electrische boek- en kunstdrukkerij Boekbinderij - Lijstenfabriek, Driebergen - Doorn, 1884-1969
• Worsfold, Londen, [1853]-[1923]
• Salvador David Parijs, 1859-1929
• Zaehnsdorf, Londen, 1842-1947
• Leipziger Buchbinderei -Actiengesellschaft Vormals Gustav Fritzche, K.S. Hofbuchbinder, Leipzig, 1856-1943
• Tout binder (Samuel Tout), Londen, 1868-1879, ook na 1880
• Blunson & co bindery / Blundson & co, Londen, [1888]
• Hübel & Denck Leipzig Kgl. Bayr. Hofbuchbinderei, Leipzig, 1875-1971
• Mansell successor to Hayday (William Mansell, James Hayday), Londen, 1861-[1866]
• Lucien Durvand, Parijs, 1852-1924
• K.F.K. - B.S.
• Larkin [Lambeth], 1851-[1902]
• Bickers & son (publisher), Londen, 1832-1940
• B. Ruitenbeek, Doorn, [20ste eeuw]
• Westleys & Clark / Wesley's & co, Londen, 1810-1857
• Archer & sons (bookseller, Belfast, [1850-1900]
• Bone & son, Londen, 1855-1867
• S.K.
• Burn & co., Holborn, 1781-na 1868
• Bonas Klassische Bucherei aller Zeiten und Völker
• Paul Charles Allô, Parijs, 1824-1890
• J.R. Herzog buchbinderei, Leipzig, 1852-[1889]
• Willis & Sotheran, Londen, 1856-1866